Bilişsel Davranışçı Yaklaşımlar Nedir?
Kişinin psikolojik problemleri ile ilişkili olan düşünce, duygu ve davranışlarını hedef alarak iyileşme sağlamayı amaçlayan bir yaklaşımdır. Bilişsel Davranışçı Yaklaşımlar denilmesinin sebebi, tek bir yaklaşımı değil, 10’dan fazla yaklaşımı içerisinde barındırmasıdır. Bilişsel Davranışçı Yaklaşım literatürde en sık rastlanılan, teorik temelleri ve etki mekanizmasının anlaşılması için çok sayıda araştırma yürütülmüş olan bilimsel kanıt temelli bir yaklaşımdır ve bu sebeple klinik uygulamada sık başvurulan bir terapi yaklaşımıdır. Bilimsellik, uygulanabilirlilik ve yararlılık ilkelerini kapsar. İlk defa psikiyatrist Aeron Beck tarafından 1960’lı yıllarda depresyon tedavisi için geliştirilmiştir. İlerleyen yıllarda Rasyonel Duygucu Davranışçı Terapi, Kognitif Terapi, Diyalektik Davranışçı Terapi, Kabul ve Kararlılık Terapisi, Merhamet Odaklı Terapi, Farkındalık Temelli Bilişsel Terapi, Şema Terapi, Çözüm Odaklı Terapi gibi davranış, biliş, duygu ve üst bilişi içeren yaklaşımlar ortaya çıkmıştır.
- Sorun ve öğrenme/beceri kazandırma odaklıdır.
- Şimdi ve buradayı önemser.
- İşbirliğine dayalıdır.
- Danışan odaklıdır.
- Duygulara, düşüncelere ve davranışlara odaklanır.
- Süresi ortalama olarak Kısa süreli bir yaklaşımdır.
- Danışmanın da danışanında süreçte aktif olduğu bir yaklaşımdır.
- Hiçbir şey bir anda Kademeli ilerlemek temel ilkelerdendir.
Amaçları Nelerdir?
Bilişsel davranışçı yaklaşımı iki temel ilke bağlamında değerlendirebiliriz:
- Bilişlerimiz, duygu ve davranışlarımız üzerinde
- Davranışlarımız, düşünce şeklimizi ve duygularımızı
Bu sebeple Bilişsel Davranışçı Yaklaşım, (1) bireylerin olayları algılama, yorumlama ve anlam yükleme şekilleriyle ilgilenerek, yanlış algılarını, yanlış yorumlamalarını, işlevsel olmayan otomatik düşüncelerini tespit ederek, onları daha işlevsel olanlarla değiştirmeyi amaçlar. Bu şekilde kişinin duygu ve davranışlarının değişmesi sağlar. (2) Bireylerin sorununu başlatan, sürdüren, artıran ve azaltan faktörlerin tespit edilerek uygun davranış değişiklikleri ile düşünce şekli ve duygu değişimini sağlamayı amaçlar.
Yaklaşım Nasıl Uygulanır? Süreç Nasıl İşler?
Bilişsel Davranışçı Yaklaşım, yaşanan durumların kendisinin, kişinin ne hissettiği ve nasıl davrandığını direk etkilemediğini, asıl olarak o durumları nasıl algıladıklarının ve yorumladıklarının bireyleri etkilediğini savunur. Gerekli değişimi sağlamak için, kişinin sahip olduğu otomatik düşünceler, ara inançlar (varsayımlar, tutumlar, kurallar), temel inançlar tespit edilir, bilişsel ve davranışsal bir takım müdahaleler kullanılarak kişinin düşünce ve davranış yapısında değişiklikler gözlenir. Kaçınma örüntüleri tespit edilerek, kişinin kendi kendisine yardımcı olmasını sağlayacak olan bilişsel davranışçı yaklaşım becerilerinin kazandırılması amaçlanır. Süreç sonunda, bireylerin farkındalığı artmakta ve kişiler alışmış oldukları düşüncelerden farklı alternatif düşünce tarzlarını da keşfetmeyi öğrenmektedir.
Bilişsel Davranışçı Yaklaşımda süreç 8 aşamanın tamamlanması ile sonuçlandırılır:
- Değerlendirme
- Sorunun kavramlaştırılması
- İyileşme motivasyonun oluşturulması
- Formülasyon
- Nihai amaçlarının belirlenmesi
- Danışana kognitif modelin tanıtılması
- Danışana uygun kognitif davranışçı müdahaleler
- Yeniden tekrarı (relaps) önleme
Seanslar genellikle 7 aşamada tamamlanır :
- Duygu durum kontrolü yapma
- Danışanın hayatında gelişen olayların sorgulanması
- Önceki seansla bağlantı kurma
- Gündem belirleme
- Ödev/Egzersiz/Alıştırma verilmesi
- Seansın özetlenmesi
- Geribildirim
Hangi Durumlarda Uygulanır?
-Depresyon
- Kaygı bozuklukları
- Panik bozukluk
- Fobiler
- Bağımlılıklar
- Yeme bozuklukları
- Beden algısı bozukluğu
- Post travmatik stres bozukluğu
- Davranış bozuklukları (alt ıslatma, kaka tutma, tikler, saldırganlık, tırnak yeme)
- Takıntı zorlantı bozukluğu
- Sosyal fobi
- Uyku bozuklukları
- Öfke kontrol problemleri
- İlişki problemleri
- Kişilik bozuklukları gibi çeşitli yelpazede uygulama alanına
Yaklaşım Kimlere Uygulanır?
Bilişsel davranışçı terapi düşüncelerine erişebilirliği olan, duygularını fark edebilme ve ayırd edebilme becerisine sahip her yaştan bireye rahatlıkla uygulanabilir. Çocuk, ergen, bireysel, çift ve grup uygulamaları vardır.
Yaklaşım Süresi Ne Kadardır?
Her yaklaşımda olduğu gibi bilişsel davranışçı yaklaşımda da, danışanların gösterecekleri çaba ve kurulan ilişki kalitesi süreyi etkileyen faktörlerdendir. Bununla birlikte, diğer yaklaşımlarla karşılaştırıldığında bilişsel davranışçı yaklaşım kısa sürelidir ve kişilerin hızlı aşama kaydettiği gözlenir. Bilişsel davranışçı yaklaşımda ortalama seans sayısı 10-15 arası değişmektedir. Ancak yine de bu süre yaşanılan sorun ve sürecin nasıl ilerlediğine bağlı olarak değişiklik gösterebilmektedir. Bir seans yaklaşık olarak 50 dakika ile 1 saat arasında sürmektedir. Seanslar genellikle haftalık olarak düzenlenmektedir, ancak değerlendirmeye neticesinde haftada birkaç seans yapılması da mümkündür. Gerekli durumlarda, relapsı önlemek ve iyileşme sürecinde kalıcılığı sağlamak adına sürecin 3.,6. ve 12. aylarında güçlendirme seansları eklenebilmektedir.
