Psikoterapide Güçlü Etki ‘Rol Kuramı’
İnsan ruh sağlığına hizmet eden birçok yaklaşıma saygıyla, bu yazımda ‘Rol kuramı’ kavramını ele almak istedim. ‘Rol Kuramı’ Psikodrama Grup terapisinin temel taşlarından biri ve bunun insan ruh sağlığına, kişilik gelişimine ve ilişkilere katkısı büyüktür.
Bu bağlamda bazı temel düşüncelerden yola çıkarak Ne olduğu? Nasıl katkı sağladığı? Nasıl uygulandığını? Ele alacağım. Psikodrama, bireyin anne karnından başlayarak rollere girildiğini, ifade eder. Erken dönemde bu roller somatik roller (acıkan, uyuyan, gaz çıkaran) iken gelişimsel olarak bir insanın yaşam içinde psişik, sosyal ve transandantal rolleri ile ilerlediğini vurgular. Bu roller bakım verenler ve çevre tarafından beslenebilir veya engellenebilir. Doğuştan itibaren aldığımız roller kimlik ve kişiliğimizi etkiler. Roller kimliğimizi belirler. Bazı rolleri alır, bazılarını oynar bazılarını da yaşatarak yaşamda kalırız. Yaşamda kalmak, sağlıklı başa çıkmak; rol repertuarımızın zenginliğine ve rollerde ki spontanite ve yaratıcılığımızın eşlik ettiği eylemlere bağlıdır. Psikodramanın kurucusu J. Levi Moreno, bireyleri sağlıksız kılanın aldıkları rollerde spontanite ve yaratıcılıktan uzaklaşarak konserve rollere saplanıp kalmasına bağlı olduğunu vurgulamıştır. Rol repertuarının zengin, spontan ve yaratıcı olması bireyi sağlıklı kılar.
Psikodrama Grup terapisinde roller üzerinden kendimize ve bir ötekine dair bilgide alırız. Rol alma, rol oynama ve rol yaratma bizi sağlıklı kılacak sürece eşlik eder. Rol değiştirme tekniği psikodramanın temel tekniklerinden biridir. Psikodrama sahnesinde bireyler kendi rolleri ve başkaları tarafından verilen rollerde kendilerine dair ve bir diğerine dair birçok şey öğrenir ve deneyimler. Deneyimlemek iyileşmede ve değişimde kaçınılmaz bir fırsat oluşturur. Bu roller, kişinin kendisi üzerinden bedensel rollerden(mide, baş, boğaz vs), ruhsal roller (seven, üzülen, korkan), sosyal rollerden (mesleği, anne, baba, arkadaş), büyük bir zenginlikle karşılaşmaları sağlar. Psikodarama da roller üzerinden karşılaşmalar bilgiyi, anlamayı, ihtiyacın ne olduğunu, değişimi, yeniden bir şey yaratmayı mümkün kılan önemli bir unsurdur. Şimdi ve burada ilkesinde roller eyleme dökülerek geçmiş, gelecek sahnede üç boyutlu sergilenir.
Yakın zamanda izlediğim bir filmde psikodrama sahnesinde çokça yaşadığımız, deneyimlediğimiz rol değiştirme tekniğini filmden kesintisiz paylaşarak yazıma son veriyorum. Filmde zaman makinesi ile 42 yaşında A. 11 yaşındaki A’nın yanına gidiyor. Ben senim, diyor. Bu karşılaşma ile filmde olaylar başlıyor ve gelişiyor.
42 Yaş A; Ne? (Sert bir tavırla)
11 Yaş A; Büyük olduğun için benden daha bilgili olduğunu zannediyorsun.
42 Yaş A; Git buradan
11 Yaş A; ondan (Babamdan) niye nefret ettiğini biliyorum.
42 Yaş A; Tamam hadi bana anlat, heyecanla bekliyorum, dinliyorum. Aman tanrım! Narsist biri olduğu için mi? Şeyden mi? İşini oğlundan daha çok düşündüğü için mi? Eve dönmediği için mi?
11 Yaş; Öldüğü için… öldüğü için nefret ediyorsun. Sen kendini nefrete zorladın. Çünkü onu özlemekten daha kolay. Ama hatırlamak istemediğin bazı şeyleri hatırlıyorum.
42 Yaş A; Öyle mi? … ne gibi?
11 Yaş A; Bizimle top oynardı. Neredeyse her akşam işten gelirdi. Yorgun oluyordu. Ben arka bahçede filede top oynuyordum. Topu fileye atardım, hatırlıyorsun değil mi?
42 Yaş A; Aaaa evet, çok iyi hatırladım. Benimle oynamak zorunda kalmamak için almıştı.
11 Yaş A; Hayır. … vitrininde vardı. Mağazanın önünden her geçtiğinde onu alması için yalvarıyordun. Sonunda aldı. Bahçede top attığımı gördüğünde ne kadar yorgun olursa olsun eldivenini alıp yanıma gelip , benimle atış yapardı. Bir şeyler yaşadın. Yaşadık. Ve bunlarla baş etmede kötü bence bu yaptığımız bir şey. Annemi şu an çok zorluyorum. Bence üzgün olmaktansa kızgın olmak daha kolay ve galiba büyüyünce aradaki farkı unutuyorum.
42 Yaş A; (sessiz ve şaşkın) Sen nasıl bu kadar zeki oldun?
11 Yaş A; Sen nasıl bu kadar aptal oldun?
Psikodrama sahnesinde kendi yaşımızdan hangi yaşımız olursa olsun karşılaşmak rol’e girerek mümkün. Filmdeki karşılaşma farkındalık ve anlam, sağladı. İyileşmenin başlangıcı da bu değil midir?
Filmin başından sonuna kadar psikodrama sahnesi zemininde izleme fırsatı bulmanız dileğiyle Adam Projesi filmini izleyebilirsiniz.
Klinik Psikolog- Co Psikodramatist
Elif BAYBUĞA
